ایلک قاشقایی سوزلوگو (نخستین لغتنامه ترکی قشقایی)
همه با نام پرآوازهی «قشقایی» آشنا هستیم، قشقاییها بزرگترین کنفدراسیون ایلی جنوب ایرانند که در طول تاریخ بر قسمتهای گستردهای از فلات جنوبی ایران تسلط داشتهاند و همواره توسعه، صلح و آبادانی جغرافیای گستردهای در دل ایران، وامدار این ایل بزرگ بوده است. منطقهای که از آن سخن میگوییم از کرمان تا اهواز و از بندر بوشهر تا اصفهان را در بر میگیرد. قشقاییها امروزه در استانهایی مانند فارس، خوزستان، اصفهان، کهکیلویه و بویر احمد، چهار محال بختیاری، بوشهر و هرمزگان و کرمان و … ساکنند. ایل قشقایی از دیرباز نقش بیبدیلی در دفاع از کشور در برابر متجاوزان بیگانه و نیز کنترل اغتشاشات داخلی داشتهاند و با پشتیبانی این ایل بزرگ از دیرباز سلسلههای ترک در این مناطق حاکم بودهاند. دولت سُبکَری به عنوان نخستین دولت ترکان در ایران پس از اسلام در اواخر قرن سوم هجری، در همین منطقه تشکیل گردید. جانفشانیها و سلحشوریهای این ایل در مبارزه با استعمارخارجی آزادگی و آزادیخواهی قشقاییها را بار دیگر به اثبات رساند.
علیرغم شهرت جهانی ایل قشقایی، هرچند تحقیقات اندکی در زمینهی تاریخ و تبار قشقاییها صورت گرفته است اما هیچ پژوهش گسترده و دقیقی دربارهی فرهنگ، زبان و آداب و رسوم آنان صورت نگرفته بود. استاد اسدالله مردانی رحیمی، نخستین پژوهشگر و زبانشناس قشقایی است که دست به تدوین مثلها، ترانهها و فرهنگ لغت ایل حماسهآفرین قشقایی زده است و در راه حفظ هویت این ایل، گامهای استوار و بلندی برداشته است؛ ایشان پیش از این آثاری چند در زمینهی ضرب المثلهای ترکی قشقایی «آتالار سؤزو»، ترانههای ترکی قشقایی «آساناکلار»، زبان ترکی قشقایی و شیوه نگارش آن، خودآموز زبان ترکی قشقایی و مبانی دستور آن نگاشته و به چاپ رساندهاند. آخرین اثری که اخیرا از ایشان به چاپ رسیده است؛ فرهنگ لغات و اصطلاحات ترکی قشقایی است که با نام «قاشقای سؤزلوگو» و در ۸۷۲ صفحه به سامان رسیده است. این اثر سترگ، نماد هویت، پایایی و پویایی و نیز نوزایی فرهنگی ترکان قشقایی است.
کتاب از یک مقدمه و پیشگفتار شش صفحهای، و مقالهای ۱۶ صفحهای تحت عنوان «نگاهی مختصر به قوم قشقایی» و مقالهی مختصر و دقیق دیگری با عنوان «نگاهی کوتاه به زبان و خط ترکان قدیم و امروز» در ۲۵ صفحه و متن لغتنامه در بیش از ۸۰۰ صفحه و نیز یازده صفحه فهرست منابع به انجام رسیده است.
استاد مردانی به پیروی از محمود کاشغری ـ که هزار سال پیش برای تدوین نخستین فرهنگنامه ترکی به میان ایلات و طوائف ترک میرفت ـ برای گردآوری واژگان ترکی، طی ۲۰ سال با سفرهای بسیار به مناطق مختلف ترکنشین توانسته است دیوان لغات ترکهای قشقایی را گردآوری و تدوین نماید. نیاز به گفتن نیست که اینگونه پژوهشها با چه زحمتها و محرومیتها و خستگیها که همراه است و جناب استاد، تنها با اراده قوی و عشق به ملت خویش توانسته است بدون هیچگونه حمایت و پشتیبانی مادی و معنوی از سوی کسی به این مهم دست یازد. البته که خانواده به ویژه همسر ارجمند ایشان، سرکار خانم مرضیه دهقانی مرندی، همواره یاریگر و همدل و همراه استاد بودهاند. از خداوند متعال پیروزی، سرافرازی، سلامتی و کامیابی و شادابی روزافزون خانواده ایشان را خواستاریم.
